Het “tweede jaar” van Nebukadnezar en de chronologie van Daniël 2

Daniël 2 begint als volgt:

„In het tweede jaar van zijn regering had Nebukadnezar dromen. Zijn geest werd verontrust en hij kon niet slapen” (Daniël 2.1).

Het vorige hoofdstuk had aangegeven dat de jonge Judeeërs die voor de koninklijke dienst waren uitgekozen drie jaar lang opgeleid moesten worden:

„De koning wees hun voor elke dag een deel toe van de gerechten van zijn tafel en van de wijn die hij dronk. Hij wilde hen drie jaar lang opleiden, waarna zij in dienst van de koning zouden treden” (Daniël 1.5).

Aan het einde van deze periode worden Daniël en zijn vrienden door Nebukadnezar onderzocht en tot zijn dienst toegelaten (Daniël 1.18-20).

Bij een eerste lezing rijst dus een vraag: hoe kan Daniël drie jaar opleiding hebben voltooid vóór een gebeurtenis in het tweede regeringsjaar van Nebukadnezar?

De moeilijkheid is reëel, maar hangt gedeeltelijk af van de manier waarop de jaren worden geteld.

Nebukadnezar II wordt in 605 v.Chr. koning van Babylon.

Dit jaar wordt gekenmerkt door de slag bij Karkemis, waarin de Babylonische troepen een beslissende overwinning behalen op het Egyptische leger.

Jeremia vermeldt deze gebeurtenis uitdrukkelijk:

„Dit betreft het leger van farao Necho, de koning van Egypte, dat bij de Eufraat in Karkemis lag en dat werd verslagen door Nebukadnezar, de koning van Babylon, in het vierde jaar van Jojakim, de zoon van Josia, de koning van Juda” (Jeremia 46.2).

In die tijd voert Nebukadnezar nog het bevel over de legers van zijn vader Nabopolassar.

Na de dood van deze laatste keert Nebukadnezar snel terug naar Babylon en bestijgt hij de troon.

Het jaar 605 v.Chr. is dus zijn troonsbestijgingsjaar.

De Babylonische tijdrekening gebruikte normaal een stelsel waarin het deel van het jaar tussen de troonsbestijging van een koning en het eerstvolgende nieuwjaar niet als zijn eerste officiële regeringsjaar werd geteld.

Deze periode vormde zijn troonsbestijgingsjaar.

Het eerste regeringsjaar begon met de eerste maand van het volgende jaar.

Toegepast op Nebukadnezar geeft dit stelsel bij benadering:

605 v.Chr.: troonsbestijgingsjaar;

604/603 v.Chr.: eerste officiële jaar;

603/602 v.Chr.: tweede officiële jaar.

Daniël 2.1 kan de droom dus plaatsen omstreeks 603/602 v.Chr., afhankelijk van de manier waarop men de jaren in de moderne kalender uitdrukt.

Deze datering verdient de voorkeur boven een al te nauwkeurige bewering over een gebeurtenis die noodzakelijkerwijs in 602 of 601 v.Chr. zou hebben plaatsgevonden, want Daniël geeft voor de droom geen maand en geen dag.

Daniël 1 plaatst het begin van het verhaal in:

„het derde regeringsjaar van Jojakim, de koning van Juda” (Daniël 1.1).

Jeremia 46.2 plaatst de slag bij Karkemis echter in het „vierde jaar van Jojakim”.

Dit verschil heeft tot veel discussie geleid.

Het hoeft niet noodzakelijk als een tegenspraak te worden opgevat.

De koninkrijken van het oude Nabije Oosten gebruikten niet altijd dezelfde methoden om regeringsjaren te nummeren. Het ene stelsel kon het gedeeltelijke troonsbestijgingsjaar als eerste jaar tellen, terwijl een ander het eerste officiële jaar pas liet beginnen met het eerstvolgende nieuwjaar.

Het verschil tussen Daniël 1.1 en Jeremia 46.2 kan dus worden verklaard door verschillende telsystemen.

Deze verklaring is bijzonder relevant in een boek waarvan het verhaal zich juist tussen Juda en Babylon afspeelt.

De „drie jaar” van Daniël 1.5 moeten niet zonder meer worden opgevat als zesendertig volledige maanden tussen twee exact bepaalde moderne data.

In de oude stelsels kon een periode die drie kalenderjaren raakte, bij inclusieve telling beschreven worden als behorend tot drie jaren, ook al kwam zij niet overeen met drie volledige jaren in de moderne zin.

Een deel van een jaar kon zo worden meegeteld met het volgende jaar en het eindjaar.

Deze manier van tellen komt voor in verschillende bijbelse en oud-oosterse contexten.

Hiermee moet rekening worden gehouden voordat men tot een chronologische onmogelijkheid besluit.

Als men het Babylonische stelsel in aanmerking neemt, kan een algemene volgorde worden voorgesteld.

Daniël en zijn vrienden komen aan in de context van de eerste Babylonische veldtochten die verband houden met de onderwerping van Juda.

Zij worden opgenomen in het opleidingsprogramma dat in Daniël 1 wordt beschreven.

Het troonsbestijgingsjaar van Nebukadnezar en de daaropvolgende jaren omvatten deze opleidingsperiode.

Aan het einde van het programma worden de jonge Judeeërs onderzocht en tot de koninklijke dienst toegelaten (Daniël 1.18-20).

De droom van Daniël 2 volgt daarna in het tweede officiële jaar van Nebukadnezar.

Zo’n reconstructie maakt het mogelijk Daniël 1 en Daniël 2 met elkaar te verbinden zonder te eisen dat de „drie jaar” worden opgevat als drie moderne perioden van twaalf maanden die volledig zijn voltooid.

Daniël 2 brengt een belangrijk gegeven aan.

Wanneer Nebukadnezar beveelt de wijzen ter dood te brengen:

„Het decreet werd uitgevaardigd, de wijzen zouden worden gedood en men zocht Daniël en zijn vrienden om hen te doden” (Daniël 2.13).

Daniël en zijn vrienden zijn dus al voldoende opgenomen in de groep van de specialisten van het hof om door het decreet getroffen te worden.

Dit gegeven komt overeen met de conclusie van Daniël 1:

„Over alle onderwerpen waarvoor wijsheid en inzicht nodig waren en waarover de koning hen ondervroeg, vond hij hen tienmaal beter dan alle magiërs en astrologen in heel zijn rijk” (Daniël 1.20).

Daniël 2 veronderstelt dus op natuurlijke wijze de situatie die aan het einde van Daniël 1 is vastgesteld.

De oorspronkelijke tekst van de studie ging uit van een leeftijd van ongeveer veertien jaar bij de deportatie en van ongeveer achttien jaar ten tijde van de gebeurtenissen van Daniël 2.

Deze reconstructie is mogelijk, maar zij kan niet als een bijbels gegeven worden voorgesteld.

Het boek Daniël geeft de leeftijd van Daniël bij zijn aankomst in Babylon niet.

Daniël 1.3-4 geeft alleen aan dat de uitgekozen jongemannen moesten zijn:

„jongens zonder lichaamsgebrek, knap van uiterlijk, begaafd met alle wijsheid, verstandig en onderlegd, in staat om in het paleis van de koning te dienen”.

Het woordgebruik laat begrijpen dat het om jongemannen gaat, die op het moment van hun opleiding waarschijnlijk nog betrekkelijk jong waren, maar het maakt het niet mogelijk hun leeftijd op veertien jaar vast te stellen.

Een wetenschappelijke studie moet daarom onderscheid maken tussen:

wat de tekst bevestigt: Daniël behoort tot een groep jonge Judeeërs die zijn uitgekozen om aan het hof te worden opgeleid;

wat redelijkerwijs kan worden afgeleid: hij was waarschijnlijk jong;

wat hypothetisch blijft: zijn exacte leeftijd.

De bijbelse termen die met „jongeman” of „jongen” worden vertaald, hebben vaak een grotere betekenisbreedte dan de strikte moderne leeftijdscategorieën.

Zij maken het dus niet mogelijk om op zichzelf te bepalen of Daniël dertien, veertien, zestien of achttien jaar oud was.

Voorzichtigheid is des te meer geboden omdat het doel van Daniël 1 niet is een volledige biografie van de profeet te geven.

De tekst wil vooral de selectie, de opleiding, de trouw en de geleidelijke verheffing van Daniël en zijn vrienden laten zien.

De precieze leeftijd ligt buiten deze verhalende bedoeling.

Ook zonder de exacte leeftijd van Daniël te kennen, speelt Daniël 2 zich duidelijk af aan het begin van de regering van Nebukadnezar.

Deze context is theologisch veelzeggend.

De koning is net aan de macht gekomen aan het hoofd van een rijk in volle expansie.

De Babylonische macht lijkt een grote toekomst te hebben.

Juist op dat moment ontvangt hij een openbaring die hem meedeelt dat zijn koninkrijk, hoe groot ook, deel uitmaakt van een opeenvolging en dat een ander koninkrijk „na” hem zal komen (Daniël 2.39).

De visie komt dus niet op het moment van de ondergang van Babylon, maar aan het begin van de periode van Nebukadnezars heerschappij.

Het contrast is krachtig: op het moment zelf dat zijn macht zich bevestigt, verneemt de koning dat die macht niet definitief is.

De vermelding van het „tweede jaar” is dus niet zomaar een historisch detail.

Zij plaatst de droom in een beslissende fase van de regering.

Nebukadnezar staat nog aan het begin van zijn koninklijke loopbaan.

Hij heeft zojuist de macht geërfd die Nabopolassar had opgebouwd en zet de vestiging van de Babylonische heerschappij over een groot deel van het Nabije Oosten voort.

Daniël bevindt zich van zijn kant nog aan het begin van zijn loopbaan.

Het contrast tussen de twee personen is opmerkelijk.

De een is de heerser van een zegevierend rijk.

De ander is een jonge Judeeër, verplaatst in het kader van de Babylonische expansie.

En toch, wanneer het mysterie buiten het bereik van de middelen van het hof komt, is het de jonge balling aan wie God het openbaart.